Erkenning is nog geen steun
Wat er gebeurt als de overheid je netwerk omarmt
Vissers aan de Amazone zagen hun vangsten jaar na jaar teruglopen. Ze maakten afspraken. Wie mag waar vissen, wanneer, met welk net. Geen externe handhaving, geen formeel mandaat. Alleen onderlinge normen en lokale kennis. Het werkte.
In 2002 erkende de Braziliaanse overheid hun systeem formeel.
En toen begon de uitholling.
Wat er gebeurt als de overheid je netwerk omarmt
Onderzoekers volgden een visserijakkoord op Marajó-eiland in de Amazone (2012–2015), met meer dan 1500 visgezinnen en een brede coalitie van overheid en maatschappelijke organisaties (Potiguar et al., 2025). Wat ze zien is dubbel.
Aan de ene kant werkt het. Het akkoord verandert gedrag. Regels worden gedeeld. Normen worden sterker. De visstand herstelt deels. Aan de andere kant stokt het proces. Monitoring blijft uit. Handhaving hapert. Conflicten worden niet opgelost. En vooral: er is geen structurele ondersteuning om regels samen te blijven aanpassen en verbeteren.
De onderzoekers noemen dit onvolledige transformatieve governance. De beweging richting een nieuw systeem van samenwerking is ingezet, maar niet afgemaakt.
Wat hier misgaat
Wat er in Marajó gebeurt, is een herkenbaar mechanisme. Zodra de overheid formeel erkent, verschuiven verwachtingen: handhaving, monitoring en conflictoplossing worden "van de overheid". Maar de overheid vult die rol niet daadwerkelijk in — niet structureel, niet dichtbij genoeg, niet met voldoende middelen. En omdat handhaving formeel elders is belegd, verliezen informele afspraken hun kracht. Wat eerst relationeel werd opgelost, wordt nu een leeg institutioneel gat.
Het resultaat is geen versterking van zelforganisatie, maar geleidelijke uitholling.
Zelforganisatie is geen vrijblijvende tuin
Ik gebruik graag de tuin als metafoor voor levende opgavenetwerken. Wat groeit, groeit niet vanzelf. Het wortelt alleen als de condities kloppen.
Marajó laat zien wat die condities zijn. Niet alleen vertrouwen of betrokkenheid, maar ook iets institutioneels: wat de onderzoekers de sociale constructie van schaal noemen. Dat gaat over een ogenschijnlijk simpele vraag:
Wie is waarvoor verantwoordelijk en op welk niveau?
Is dit een lokaal visgebied dat de gemeenschap beheert? Of een publieke hulpbron waar de staat op toeziet? Zolang daar geen gedeeld beeld van bestaat, werken systemen langs elkaar heen.
De gemeenschap organiseert lokaal.
De overheid redeneert nationaal.
En daartussen ontstaat een groot gat waarin de zelforganisatie verdwijnt.
De valkuil van symbolische erkenning
Ik zie dit patroon vaker. Initiatieven die jarenlang draaien op vakmanschap en onderlinge relaties, krijgen formele erkenning. Een convenant. Een subsidie. Een plek aan tafel.
En dan verschuift er iets.
Erkenning trekt aandacht. Bezoeken, presentaties, zichtbaarheid. Het netwerk wordt een voorbeeld — soms zelfs een uithangbord. Bestuurders en ambtenaren komen allemaal kijken. Er worden nieuwe afspraken gemaakt tussen initiatief en overheid.
Ondertussen verandert de interne dynamiek. Met verloop van tijd verschuift doen naar verantwoorden. Relaties worden formeler. Afspraken worden minder vanzelfsprekend.
Erkenning betekent: wij, de overheid, wij zien jullie. Echte steun betekent iets anders: wij de overheid, wij dragen bij aan de condities waarbij jullie netwerk zich kan ontwikkelen.
Wat dit vraagt van de overheid
Transformatieve governance — in de betekenis van de studie — gaat niet alleen over nieuwe regels, maar over een verschuiving in relaties, rollen en capaciteit. Dat vraagt van de overheid dat ze investeert in handhaving die werkt in de praktijk, in conflictoplossing die dichtbij georganiseerd is, en in ruimte en middelen voor iteratieve besluitvorming, het gezamenlijk blijven aanpassen van regels. De overheid is dan langdurig(er) betrokken als drager van de condities voor een florerend netwerk.
Wat dit vraagt van het netwerk zelf
Formele erkenning voelt als een stap vooruit. Maar elke vorm van formalisering verschuift iets in een systeem. De vraag aan het netwerk is dus niet alleen: willen we erkenning en wat levert ons dat op? Maar ook: Wat geven we mogelijk uit handen op het moment dat we door de overheid erkend worden?
Als handhaving externaliseert, verdwijnen mogelijk de goed functionerende, informele normen. Als conflictoplossing formaliseert, verdwijnen mogelijk de open relaties waarbij mensen zich naar elkaar durven uitspreken en er samen uitkomen.
De Amazone als spiegel
De vissers van Marajó zijn ver weg. Maar het patroon van hun netwerk is herkenbaar en dichtbij. Zelforganisatie die faalt wanneer institutionele condities niet meebewegen met haar groei.
Wanneer erkenning sneller gaat dan ondersteuning. Wanneer verantwoordelijkheid verschuift zonder capaciteit. Wanneer de schaalniveaus en hoe die elkaar kunnen versterken niet besproken worden. Dan groeit er wel iets, maar het wortelt niet.
Wees dus niet al te snel verheugd als jouw initiatief of netwerk erkenning krijgt van de overheid. Blijf scherp op de condities waaronder die erkenning jouw initiatief of netwerk kan versterken, en blijf zeker ook alert op de mechanismen die het juist langzaam kunnen uithollen.
Referentie
Potiguar, M. R. S., Gomes, C. V. A., & Thaler, G. M. (2025). Fisheries agreements and transformative governance in the Amazon Estuary: between state rules and self-organization. Ecology and Society, 30(2), 26. https://doi.org/10.5751/ES-16000-300226
Wil je hierover in gesprek of hiermee aan het werk, in relatie tot jouw eigen netwerk of opgave? Kijk dan op opgaveplatform.nl/aanbod voor de mogelijkheden om samen te werken.
