Genieten van je fouten
4 januari 1969. BBC-studio's, Londen. Jimi Hendrix staat op het punt Hey Joe te spelen in de primetime-show van Lulu. Het is live, vlak voor het zes uur journaal. Alles staat strak gepland: Jimi speelt, Lulu zingt mee op het laatste couplet, aftiteling, journaal.
Maar halverwege het nummer stopt Hendrix.
Hij draait zich om naar zijn band, glimlacht en zegt in de microfoon:
"We'd like to stop playing this rubbish and dedicate a song to Cream."
Die dag had Cream – de supergroep van Clapton, Bruce en Baker – bekendgemaakt dat ze uit elkaar gingen. Hendrix wil er iets mee doen. En hij doet het gewoon.
De band valt in. Sunshine of Your Love.
De producer is ten einde raad. Het journaal wacht. Lulu staat op het podium met een gezicht dat alles zegt.
Hendrix wordt daarna levenslang verbannen van de BBC. Hij zal er niet wakker van hebben gelegen.
Maar er zit nog een tweede verhaal in dit moment.
In die jaren had de BBC een strikt archiefbeleid. Videotapes waren duur en opslagruimte schaars. Tapes die twee keer waren uitgezonden, werden gewist. Wat twee keer was vertoond had zijn waarde wel gehad.
Zo zijn talloze historische momenten voorgoed verdwenen.
Diep in de BBC-archieven werkte echter een stel eigenwijze technici en bibliothecarissen die het daar niet mee eens waren. Ze bewaarden tapes die eigenlijk vernietigd hadden moeten worden. Stilletjes. Tegen de regels in.
Op een avond vond een van hen een stapel oude banden. Tussen uren aan treinopnames – de techneuten hadden een zwak voor video's over treinen – zat het fragment van Hendrix.
Het enige bewaard gebleven stuk van zijn optreden in de Lulu Show.
Dankzij een paar eigenwijze archivarissen kunnen wij dit moment nog zien.
Twee soorten ondeugendheid. Eén verhaal.
De fractie van een seconde
Het grote gebaar kennen we: het stoppen van het nummer, de ode aan Cream.
Maar vlak daarvoor zit een kleiner moment in het fragment. En dat is misschien nog interessanter.
Midden in Hey Joe hoort Hendrix dat zijn lage E-snaar vals is. Op zijn gezicht zie je in een fractie van een seconde wat er gebeurt.
Ik hoor een fout.
Waar komt die vandaan?
Ah. Mijn E-snaar staat te laag.
Even bijdraaien.
Horen jullie dat? Mooie fout.
En weer door.
Hij herstelt het probleem terwijl hij speelt. Niet na het nummer. Niet in de pauze. Tijdens het spelen.
Hij kijkt naar zijn bandleden. Zij lachen terug.
En dan gaat de muziek gewoon verder.
Spelen als houding
Wat gebeurt hier eigenlijk?
Niet alleen muzikaal vakmanschap. Het gaat ook over een houding tegenover fouten, druk en het onverwachte. Een houding die misschien wel een van de belangrijkste voorwaarden is voor goed werk aan moeilijke dingen.
De cultuurhistoricus Johan Huizinga beschreef dat al in 1938 in Homo Ludens. Zijn centrale stelling: spelen is geen tegenstelling van ernst, maar de oorspronkelijke toestand van de mens. Serieus zijn leren we; spelen kunnen we al.
Veranderkundige Hans Vermaak bouwt daarop voort. Volgens hem is speelsheid een basisingrediënt voor vernieuwende processen. Niet vrijblijvend, maar een vorm van ambacht: een houding die je kunt leren, verfijnen en met anderen delen.
Maar die houding raakt in organisaties snel klem. De omgeving drukt haar systematisch weg.
Drie hordes die de lucht eruit drukken
Oud-collega Guido Rijnja onderzocht wat er gebeurt met mensen die werken aan onderwerpen waar voortdurend weerstand op staat. Zijn conclusie is ontnuchterend. De meeste mensen leren drie reflexen: vluchten, aanvallen, of — het moeilijkst — meebewegen.
Meebewegen betekent weerstand niet wegdrukken, maar gebruiken. Rijnja noemt dat een wand van mogelijkheden: een moment waarop je vertraagt, luistert en de opgave opnieuw formuleert totdat er iets nieuws mogelijk wordt.
Het klinkt mooi. Maar eenvoudig is het niet. Wie het probeert, loopt drie hordes tegen het lijf.
De eerste horde is het vraagstuk zelf.
Complexe opgaven zijn meerstemmig, traag en niet-maakbaar. Wie ze probeert te plannen zoals we in organisaties gewend zijn, loopt vast. En dat voelt al snel als persoonlijk falen.
De tweede horde is de omgeving.
Organisaties willen beheersen, plannen en uitrollen. Vermaak beschrijft hoe fixerende mechanismen — heldere mandaten, gescheiden denken en doen, top-down sturing — precies datgene ondermijnen wat vernieuwing nodig heeft.
De omgeving vraagt het ene en beloont het andere.
De derde horde ben je zelf.
Of preciezer: je vermogen om onder druk licht te blijven. Wie zijn eigen onzekerheid niet kent, kan haar bij anderen niet hanteren. Wie niet weet wat zijn eigen bijdrage waard is, kan geen speelse houding volhouden wanneer het spannend wordt.
Toch zijn er mensen die door alle drie heen blijven werken.
Wat hebben zij wat anderen niet hebben?
Misschien precies wat je in die fractie van een seconde bij Hendrix ziet.
Twee kanten van dezelfde medaille
Het antwoord heeft twee kanten.
Speelse professionaliteit.
Je vak zo goed beheersen dat je je kunt permitteren te spelen. Hendrix kon zijn fout midden in het nummer herstellen omdat hij een meester was in wat hij deed.
Wie zijn vak niet beheerst, wordt door de fout geveld.
Wie het wel beheerst, kan haar gebruiken.
Professionele speelsheid.
Speelsheid bewust inzetten als manier van werken. Niet ondanks de ernst van het vraagstuk, maar ten dienste ervan.
Wie moeilijke dingen doet, doet ze beter als hij er ook van kan genieten.
Wat de bibliothecarissen wisten
De BBC-technici die de tapes bewaarden deden eigenlijk iets vergelijkbaars.
Ze speelden het dominante spel mee: ze werkten bij de BBC, volgden de regels, bleven onder het maaiveld.
Maar op het moment dat het ertoe deed, weken ze af.
Vermaak schrijft dat vernieuwing in weerbarstige omgevingen vaak alleen lukt als je een vrijbrief neemt om vrijmoedig te exploreren — bij voorkeur een beetje onder het maaiveld.
Dat is precies wat zij deden.
En daardoor kunnen wij vandaag nog die paar seconden zien.
Hendrix die de fout hoort.
Begrijpt waar hij zit.
De snaar bijstelt.
Zijn bandleden aankijkt.
Erom lacht.
En weer verder speelt.
Dat is de medaille: vakmanschap en speelsheid tegelijk.
